Żuraw jest nielicznym lub bardzo nielicznym ptakiem lęgowym niżu; lokalnie średnio licznym; Licznie przelotnym i wyjątkowo zimującym.

Żuraw jest jednym z największych polskich ptaków. Jest większy od bociana białego i czapli siwej. Wymiary ciała: długość dorosłego osobnika 105-130 cm; rozpiętość skrzydeł 200-230 cm; masa ciała dorosłego ptaka 3-8 kg. Ptak jest koloru popielatoszarego, z szyją i głową czarno-białą oraz czerwoną plamą na potylicy. Nogi są czarnoszare. W okresie lęgowym ptaki dorosłe mają często rdzawobrunatny grzbiet. U osobników stojących widoczny jest czarno-szary pióropusz „ogona" utworzony z wewnętrznych długich piór skrzydła, a nie z piór ogona. Dymorfizm płciowy słabo zaznaczony, samiec jest nieco większy od samicy. Pisklę po wykluciu jest rude. Osobniki młodociane są popielatoszare, z rdzawą głową. Dorosłe ptaki pierzą się częściowo od kwietnia do sierpnia, a raz na 2-4 lata w czerwcu i lipcu pierzą się całkowicie, tracąc zdolność do lotu na okres 5-6 tygodni. Żurawie wydają donośny, gardłowy głos, zwany klangorem.

Żuraw jest gatunkiem dziennym, choć w okresie toków, zwłaszcza podczas pełni, potrafi całą noc ogłaszać głosem zajęty rewir. W okresie lęgów i wodzenia młodych trzyma się w parach. Wiosną i latem osobniki nielęgowe tworzą stada od kilku do kilkuset osobników. W okresie wędrówek i zimowania jest wybitnie stadnym gatunkiem, a stada nierzadko sięgają od kilku do kilkudziesięciu tysięcy osobników.

Żuraw jest gatunkiem terytorialnym. Dojrzałość płciową osiąga dopiero w 3-5 (6) roku życia. W Polsce żurawie powracają na lęgowiska już w lutym, najczęściej od połowy lutego do początku marca. W ostatnich latach notuje się wcześniejsze terminy przylotu żurawi (nawet w końcu stycznia). Z tego powodu nastąpiło również przesunięcie w terminach przystępowania do lęgów. Obecnie początek lęgów np. na Dolnym Śląsku ma miejsce już w pierwszej dekadzie marca, ze szczytem składania jaj między 20 a 30 marca. Średnio w kraju początek lęgów przypada na trzecią dekadę marca, szczyt na pierwszą dekadę kwietnia. Najpóźniejsze lęgi w Polsce rozpoczynają się w ostatniej dekadzie kwietnia. Żurawie budują gniazda w otoczeniu wody o średniej głębokości ok. 25 cm. Gniazdo to płaski, lekko owalny (średnio 70x120 cm) lub okrągły (średnio 107 cm) kopczyk, umieszczony bezpośrednio na dnie zbiornika, kępie roślin (najczęściej turzyc) lub przy pniu drzewa (najczęściej olszy czarnej). Gniazdo rzadko nie jest otoczone wodą, np. zbudowane w suchym trzcinowisku. Dominują zniesienia z 2 jajami, rzadziej z 1, natomiast lęgi z 3 jajami zdarzają się bardzo rzadko. Żurawie zazwyczaj odbywają jeden lęg w roku, choć może się zdarzyć, że po stracie zniesienia we wczesnej fazie mogą lęg powtórzyć. Okres wysiadywania trwa około 31 dni (28-35 dni). Młode przebywają w gnieździe kilka dni po wykluciu, po czym wodzone są przez oboje rodziców. Nierzadko zdarza się, jeżeli rodzina nie jest płoszona i czuje się bezpiecznie, że dorosłe z młodymi powracają codziennie na nocleg do gniazda lub w jego najbliższą okolicę. Liczba udanych lęgów żurawia na etapie klucia jest wyjątkowo wysoka i mieści się między 62-88%.

Wędrówki

Żuraw jest gatunkiem wędrownym. Po zakończeniu lęgów żurawie odlatują z Polski, począwszy od września aż do pierwszej dekady grudnia. Wcześniej, bo już od lipca, gromadzą się na stałych noclegowiskach (jeziora, stawy), gdzie liczba ich rośnie aż do października. Przebywają tam do odlotu, żerując w dzień na polach uprawnych (ścierniska, oziminy), łąkach i ugorach, często występują w dużych stadach liczących nierzadko po kilkaset, a nawet kilka tysięcy osobników. Lecą głównie w dzień, choć w dolinie Sanu w Bieszczadach obserwowano jesienne stada ptaków lecące w nocy przy pełni księżyca. Młode w czasie jesiennych wędrówek trzymają się z rodzicami i razem lecą na zimowiska.

Wiosną rodziny z ubiegłorocznymi młodymi widuje się bardzo rzadko. Wiosenny przylot żurawi do Polski w ostatnim dwudziestoleciu następuje coraz wcześniej. Pierwsze stada powracających z zimowisk żurawi pojawiają się już po 20 stycznia (Dolny Śląsk). Przelot wiosenny trwa do pierwszej dekady maja.

Przez Polskę przechodzi najprawdopodobniej granica dzieląca europejską populację żurawia na dwie subpopulacje, z których jedna leci na zachód, głównie przez środkowe i północne Niemcy oraz środkową Francję. Ptaki te zatrzymują się jesienią w dolinie dolnej Odry oraz w regionie Rugia-Bock (Niemcy) i zimują w Lac du Der Chantecoq i Landes de Gascogne (Francja) oraz Extremadura i Andalusia (Hiszpania). Druga subpopulacja wędruje na południe i południowy-wschód przez Węgry.

Zimowanie

Subpopulacja zachodnia zimuje w zachodniej Europie i północnej Afryce (Francja, Hiszpania, Portugalia, Maroko), natomiast subpopulacja wschodnia w Izraelu i północno-wschodniej Afryce.

W ostatnim dziesięcioleciu obserwuje się coraz częściej osobniki zimujące w kraju.

Pokarm

Żuraw jest gatunkiem roślino- i mięsożernym, dostosowującym się do pokarmu dostępnego w danym okresie i porze roku. Na jego dietę składają się młode części roślin, zwłaszcza traw i motylkowych, a także kiełki i dojrzewające ziarna zbóż, rośliny okopowe, kukurydza (zwłaszcza na ścierniskach po jej skoszeniu). Pokarm zwierzęcy składa się głównie z owadów (chrząszcze, prostoskrzydłe, mrówki), a także dżdżownic, mięczaków, ryb, płazów i drobnych ssaków. Na początku wodzenia młodych dorosłe podają pisklętom pokarm lub wskazują go dziobem. Na zimowiskach żerują na polach uprawnych, na stepach i w luźnych lasach parkowych z dużym udziałem dębu korkowego (Hiszpania).

W czasie lęgów żurawie korzystają z wszelkich mokradeł, które nadają się do budowy gniazda. Preferują oczka wodne, zabagnienia i jeziora w otoczeniu lasów podmokłych (olsy, łęgi) oraz wśród suchych borów. Znaczna część par gniazduje na oczkach śródpolnych, a także w dolinach rzecznych, np. starorzecza, zabagnienia i okresowe zalewiska. W rejonach z niewielką liczbą zbiorników naturalnych większe znaczenie mają zbiorniki sztuczne, np. stawy, glinianki, torfianki, rowy i kanały. Gniazdo zakładane może być na kępach olszy, w płatach szuwarów budowanych przez trzcinę i/lub pałkę oraz w łanach turzycy, oczeretu, sitowia, manny, w zaroślach wierzby, a na torfowisku na mszystym kożuchu. Kluczowym czynnikiem w czasie lęgów jest stałe utrzymywanie poziomu wody (20-40 cm) wokół miejsca gniazdowego. W trakcie wodzenia młodych żura­wie spotyka się głównie na zacisznych śródleśnych polanach, łąkach, ugorach, a także na polach uprawnych. Nierzadko wodzą młode w rzadkich nadrzecznych łęgach to-polowo-wierzbowych. W czasie wędrówek żerują głównie w krajobrazie rolniczym, a nocują na płytkich stawach rybnych, w trzcinowiskach, na płyciznach i wyspach jezior, na obszarach zalewowych dużych rzek, oczkach śródpolnych i bagnach śródleśnych. Na zimowiskach korzystają także z pól uprawnych i łąk.