Wstęp do Czwartorzędu
Okres czwartorzędowy, liczący zaledwie około 1.5 mln lat został wydzielony jako górne ogniwo kenozoiku na podstawie danych klimatycznych a nie jak inne okresy przede wszystkim w oparciu o dane paleontologiczne. Za początek czwartorzędu przyjmuje się pierwsze wśród kilku silnych ochłodzeń, które bardzo wyraźnie zaznaczyło się w Europie. Po tym pierwszym ochłodzeniu nastąpiły kilkakrotne dalsze, rytmicznie powtarzajające się wielkie zmiany klimatyczne. W okresach zimnych rozwinęły się potężne pokrywy lodowe obejmujące środkową i północną część Europy, w tym prawie całą Polskę. Odpowiadają one zlodowaceniom - stadiałom, przedzielanym okresami międzylodowcowymi - interstadiałami, w których obserwuję się ocieplanie klimatu i cofanie się lodowców z zajmowanych przez nie terenów.
Charakterystyka okresu
W podłożu czwartorzędu w Polsce występują skały należące do różnych okresów geologicznych. Największe powierzchnie zajmują osady trzeciorzędowe a przede wszystkim neogen. Na terenie Urli i okolic zalegają głównie piaski pliocenu, iły oraz mułki. Spotkać także możne lądowe osady miocenu. Podłoże utworów czwartorzędu przez cały czas trwania tego okresu ulegało modyfikacjom w następstwie ruchów neotektonicznych, kilku faz erozji i denudacji oraz egzaracji lodowca1
W czasie zlodowaceń obszar transgresji lodowca ulegał powolnemu i niewielkiemu stosunkowo obniżaniu, po czym w interglacjałach następowało odprężenie i przeważały słabe ruchy wznoszące.
Ogólnie rzecz ujmując, profil osadów czwartorzędowych odznacza się dużą zmiennością a rozmieszczenie poziome wielką nieregularnością. Pod względem genezy osady te można podzielić na trzy grupy:
- osady akumulacji lodowcowej obejmujące utwory dennolodowcowe, czołowolodowcowe, zastoiskowe i wodnolodowcowe
- osady akumulacji wodnej - utwory rzeczne, rzeczno-jeziorne i bagienno-jeziorne
- osady akumulacji eolitycznej - lessy i piaski wydmowe.
I tak osady akumulacji lodowcowej są najbardziej charakterystyczne dla czwartorzędu. Wśród nich najczęściej spotykane są osady dennolodowcowe zwane moreną denną. Są to przeważnie gliny zwałowe przemieszne z piaskami, iłami, żwirami i głazami. Tkwią w niej różnej wielkości bloki i głazy narzutowe, które w większości są odłamkami skał magmowych i łupków metamorficznych. Nie brak również paleozoicznych i mezozoicznych skał osadowych pochodzących z obszarów Skandynawii, Finlandii oraz dna i brzegów Bałtyku. Tego typu utwory mogły powstać tylko przy udziale lodu, który przenosił i osadzał różnorodny materiał.Na naszym terenie Urli i okolicznych miejscowości osady tego rodzaju możemy obserwować tam gdzie na łąkach i polach ziemia usiana jest "kamieniami", które tutaj wypada nazwać skałami  o zróżnicowanej strukturze i charakterze.
Osady rzeczne to nic innego jak materiał niesiony przez rzekę - u nas Liwiec. Jego działalność w tym zakresie widoczna jest w postaci stale zmieniających się zarysów linii brzegowej, nadbrzeżnych pasów terasów. Niesiony przez Liwiec materiał był i jest obecnie osadzany, porywany i przenoszony stale na inne miejsca. Dzisiaj jest to możliwe dzięki temu, że rzeka nie ma charakteru uregulowanego kanału, lecz jest "dzika" stanowiąc tym samym znakomite miejsca siedliskowe dla wielu gatunków roślin i zwierząt.
Osady eolityczne to nie mniej, nie więcej jak wynik działalności wiatrów. Aby "przywiać " musi on najpierw "wywiać" z innego miejsca niesiony materiał. A co z tego powstaje, to możemy oglądać w okolicznych lasach jako "górki", będące tak naprawdę wydmami powstałymi w wyniku działalności najpierw Pra-Rzek a potem wiatru. Tym sposobem obecny, ogólny charakter otaczającego nas urlowskiego świata, został ukształtowany - w ogólnym zarysie - przed tysiącami lat. Obecnie zmiany zachodzą również ,a ich rozmiar i zauważalność są różne w zależności od skali i skutków jakie wywołują.
1. Procesy te polegają na ciągłym odrywaniu się i przemieszczaniu się skał w wyniku różnych działalności procesów erozyjnych, oraz wyrywaniu i ścieraniu okruchów skalnych przez przesuwający się lodowiec.
|
|
